Pokrzywdzony w postępowaniu przygotowawczym

Postępowanie karne – czyli postępowanie dotyczące ścigania sprawców przestępstw – dzieli się na dwie fazy: postępowanie przygotowawcze i postępowanie sądowe. Postępowanie przygotowawcze może być prowadzone jako dochodzenie (zazwyczaj dotyczy drobniejszych przestępstw) bądź jako śledztwo. Stronami postępowania przygotowawczego są podejrzany i pokrzywdzony. Status strony jest przyznawany pokrzywdzonemu w postępowaniu przygotowawczym niejako z urzędu. Aby mieć status strony w postępowaniu sądowym pokrzywdzony musi przed sądem rozpoznającym sprawę złożyć stosowne oświadczenie, iż chce w postępowaniu sądowym działać w charakterze oskarżyciela posiłkowego.

Kto to jest pokrzywdzony?

Zgodnie z art. 49 kodeksu postępowania karnego pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub osoba prawna, której dobro prawno zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Najprościej więc mówiąc pokrzywdzonym jest ofiara przestępstwa czyli osoba, którą np. pobito, okradziono, na której dokonano rozboju lub której grożono pozbawieniem życia.

Pokrzywdzonym może także być:

  1. instytucja państwowa, samorządowa, społeczna choćby nie posiadały osobowości prawnej;
  2. zakład ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył szkodę pokrzywdzonemu wyrządzoną przez przestępstwo lub w jakim jest zobowiązany do jej pokrycia.

Zgodnie z art. 299§1 kpk pokrzywdzony w postępowaniu przygotowawczym jest stroną uprawnioną do działania we własnym imieniu i zgodnie z własnym interesem.

Kto może wykonywać uprawnienia pokrzywdzonego?

Jeżeli pokrzywdzonym jest:

  1. małoletni lub osoba ubezwłasnowolniona całkowicie lub częściowo – uprawnienia pokrzywdzonego może wykonywać przedstawiciel ustawowy, opiekun lub kurator (art. 51§2 kpk);
  2. osoba nieporadna ze względu na stan zdrowia lub wieka – uprawnienia pokrzywdzonego może wykonywać osoba, pod której pieczą pozostaje (art. 51§3 kpk);
  3. osoba prawna lub instytucja państwowa, samorządowa, społeczna – organ uprawniony do działania w jego imieniu (art. 51§1 kpk);

W razie śmierci pokrzywdzonego jego prawa w postępowaniu karnym mogą wykonywać najbliższe osoby, a w wypadku braku ich ujawnienia – prokurator działając z urzędu (art. 52 kpk).

Czy pokrzywdzony może ustanowić sobie adwokata?

Tak, pokrzywdzony już na etapie postępowania przygotowawczego może ustanowić sobie pełnomocnika w osobie adwokata, który będzie działał w jego imieniu w postępowaniu przygotowawczym. Jeśli pokrzywdzonego nie stać na ustanowienie pełnomocnika z wyboru może wystąpić bezpośrednio do Sądu lub do Sądu za pośrednictwem prokuratora z wnioskiem o ustanowienie mu pełnomocnika z urzędu. Warunkiem ustanowienia pełnomocnika z urzędu jest wykazanie, iż pokrzywdzony nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika bez uszczerbku niezbędnego dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny.

Uprawnienia pokrzywdzonego

1.   Prawo do złożenia zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa – pisemnie lub ustnie do protokołu.

Jeżeli w ciągu 6 tygodni od złożenia zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa pokrzywdzony nie otrzyma zawiadomienia o wszczęciu albo o odmowie wszczęcia śledztwa lub dochodzenia to przysługuje mu prawo do złożenia zażalenia na brak wiadomości o załatwieniu sprawy do prokuratora nadrzędnego lub do prokuratora powołanego do nadzoru nad organem, któremu złożono zawiadomienie (art. 306§ 3 kpk, art. 325a§2 kpk);

2.   Prawo do złożenia zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia dochodzenia lub śledztwa do sądu właściwego do rozpoznania sprawy(art.306§ 1 kpk, art. 325a§2 kpk).

Jeżeli policja odmawia wszczęcia dochodzenia lub śledztwa pokrzywdzony może zaskarżyć to postanowienie zażaleniem w terminie 7 dni od otrzymania tegoż postanowienia do sądu właściwego do rozpoznania sprawy. Wniesienie zażalenia jest bezpłatne, a tym samym istnieje możliwość merytorycznej kontroli wydanego postanowienia przez sąd, który stwierdzając uchybienia ma możliwość uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy organowi postępowania przygotowawczego do ponownego rozpoznania wskazując czynności, które organ winien przeprowadzić. To się zdarza. Naprawdę:).

3.   Prawo do zapoznania się z aktami sprawy, przeglądania, sporządzenia odpisów dokumentów tam zalegających, a także do złożenia zażalenia na odmowę ich udostępnienia (art. 156§1 kpk, art. 159 kpk).

Pokrzywdzony ma prawo żądać akt postępowania przygotowawczego celem zapoznania się z nimi, sprawdzenia jakie czynności zostały wykonane przez organ postępowania przygotowawczego, przeczytania wyjaśnień podejrzanego, zaznajomienia się z zeznaniami świadków itp. Pokrzywdzony może złożyć wniosek o wydanie z akt sprawy kserokopii protokołów przesłuchań podejrzanego, świadków, opinii biegłego itp. Jeśli organ odmawia to na odmowę udostępnienia akt pokrzywdzonemu przysługuje zażalenie do prokuratora bezpośrednio przełożonego nad prokuratorem, który odmówił udostępnienia akt.

Art. 159.  Na odmowę udostępnienia akt w postępowaniu przygotowawczym przysługuje stronom zażalenie; na zarządzenie prokuratora zażalenie przysługuje do prokuratora bezpośrednio przełożonego.

4.   Pokrzywdzony ma prawo żądać wydania na własny koszt kserokopii dokumentów z akt sprawy, kopii zapisu dźwięku lub obrazu utrwalonej w ten sposób czynności procesowej (art. 147§4 kpk, art. 156§2 i 5 kpk).

Za każdą stronę zwykłej kserokopii – 1 zł, za stronę kserokopii potwierdzonej za zgodność z oryginałem – 6 zł.

5.   Przy dokonywaniu czynności okazania osoby podejrzewanej o popełnienie przestępstwa pokrzywdzony ma prawo domagania się dokonania czynności okazania w sposób wyłączający możliwość jej rozpoznania przez osobę rozpoznawaną (art. 173§2 kpk).

6.   Prawo do żądania przesłuchania pokrzywdzonego w charakterze świadka przy użyciu urządzeń umożliwiających dokonanie tej czynności na odległość (art. 177§1a kpk).

7.   Prawo do żądania przesłuchania pokrzywdzonego w miejscu jej zamieszkania lub pobytu, jeżeli nie może stawić się na wezwanie z powodu choroby, kalectwa lub innej nie dającej się pokonać przeszkody (art. 177§2 kpk).

W takim wypadku przesłuchanie może odbyć się w domu, szpitalu, ośrodku rehabilitacyjnym itp.

8.   Prawo składania wniosków dowodowych o dokonanie określonych czynności śledztwa lub dochodzenia (art. 315§1 kpk, art. 325a§2 kpk).

Jeżeli pokrzywdzony stwierdzi, iż istnieją osoby poza tymi przesłuchanymi w toku postępowania przygotowawczego, które mają wiedzę związaną z popełnieniem przestępstwa, były bezpośrednimi świadkami to może złożyć wniosek dowodowy o przesłuchanie ich w charakterze świadków na okoliczności objęte postępowaniem – we wniosku należy podać imię i nazwisko świadka oraz jego adres zamieszkania.

9.   Prawo żądania przesłuchania świadka przez sąd w toku postępowania przygotowawczego jeżeli zachodzi niebezpieczeństwo, że nie będzie można go przesłuchać na rozprawie (art. 316§3 kpk).

10.   Prawo złożenia wniosku o przeprowadzenie postępowania mediacyjnego w sprawie (art. 23a§1 kpk).

11.   Uprawnienie związane z przesłuchaniem pokrzywdzonego w charakterze świadka:

  • jeżeli pokrzywdzony nie ukończył 15 lat – przesłuchanie powinno odbywać się przy udziale przedstawiciela ustawowego lub faktycznego opiekuna, chyba że dobro postępowania stoi temu na przeszkodzie (art. 171§ kpk);
  • w sprawie o przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności pokrzywdzonego małoletniego, który w chwili czynu nie ukończył 15 lat powinno przesłuchiwać się w charakterze świadka tylko raz, chyba że wyjdą na jaw istotne okoliczności, których wyjaśnienie wymaga ponownego przesłuchania lub zażąda tego podejrzany, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania (art.185a§1 kpk);
  • jeżeli zachodzi obawa użycia przemocy lub groźby bezprawnej wobec pokrzywdzonego występującego w charakterze świadka może on zastrzec dane dotyczące swego miejsca zamieszkania do wyłącznej wiadomości sądu lub prokuratora – zawiadomień dokonuje się na adres miejsca zatrudnienia lub inny wskazany przez pokrzywdzonego adres (art. 191§3 kpk).

12.   Jeżeli zachodzi konieczność przeprowadzenia czynności procesowej, której nie będzie można powtórzyć na rozprawie, pokrzywdzony i jego przedstawiciel ustawowy powinni być dopuszczeni do udziału w tej czynności, chyba że zwłoka w przeprowadzeniu może spowodować niebezpieczeństwo utraty lub zniekształcenia dowodu. Jednocześnie organ prowadzący postępowanie przygotowawcze może dopuścić pokrzywdzonego do udziału w innych czynnościach śledztwa lub dochodzenia (art. 316§1 kpk, art.  317 kpk, art. 325a§2 kpk).

Obowiązki pokrzywdzonego

  1. Pokrzywdzony ma obowiązek stawić się na każde wezwanie organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze (art. 177§1 kpk). Jeżeli pokrzywdzony bez usprawiedliwienia nie stawił się na wezwanie organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze można nałożyć karę pieniężną w wysokości do 10 tys. zł, a ponadto zarządzić jego zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie (art. 285§ 1 i 2 kpk).
  2. Jeżeli pokrzywdzony w toku postępowania przygotowawczego zmienia miejsce swojego zamieszkania lub pobytu ma obowiązek powiadomić o tym organy postępowania przygotowawczego. W wypadku zaniechania tego obowiązku pismo wysłane pod stary adres uważa się za doręczone (art.139 § 1 kpk).
  3. Pokrzywdzony przebywający za granicą ma obowiązek wskazania adresata do doręczeń w kraju; w razie zaniechania tego pismo wysłane na ostatnio znany w kraju adres albo w wypadku jeżeli adresu w kraju nie ma pismo załączone do akt sprawy uważa się za doręczone (art. 138 kpk).
  4. Pokrzywdzony ma obowiązek poddać się oględzinom i badaniom nie połączonym z zabiegami chirurgicznymi lub obserwacją w szpitalu psychiatrycznym jeżeli karalność czynu zależy od stanu zdrowia pokrzywdzonego ( art.192 §1 i 3 kpk ). Jeżeli w toku czynności zaistnieją wątpliwości co do stanu psychicznego pokrzywdzonego, stopnia rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania i odtwarzania spostrzeżeń sąd lub prokurator mogą zarządzić przesłuchanie z udziałem biegłego lekarza lub biegłego psychologa.(art. 192§2 kpk).
  5. W celu ograniczenia kręgu osób podejrzanych lub ustalenia wartości dowodowej ujawnionych śladów od pokrzywdzonego można pobrać odciski daktyloskopijne, wymaz ze śluzówki, włosy, ślinę, próby pisma, zapach, wykonać fotografię lub utrwalić głos (art. 192a§ 1 kpk).

Zawsze przed przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego organ prowadzący postępowania przygotowawczego przekazuje pisemne pouczenie pokrzywdzonego o podstawowych uprawnieniach i obowiązkach, których odbiór pokrzywdzony kwituje swoim podpisem.

Dodaj komentarz...

*


4 + siedem =