Postępwanie w sprawach nieletnich c.d.

Zgodnie z art. 15 ustawy z dnia 26 października 1982 roku o postępowaniu w sprawach nieletnich sprawy nieletnich należą do właściwości sądu rodzinnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (właściwość rzeczowa). Art. 17 cytowanej ustawy określa właściwość miejscową sądu rodzinnego – jest to sąd miejsca zamieszkania nieletniego, a w razie trudności w ustaleniu miejsca zamieszkania – sąd miejsca pobytu nieletniego.

Sąd właściwy według przepisów kodeksu postępowania karnego (sąd karny) rozpoznaje sprawę, jeżeli:

1)     zachodzą podstawy do orzeczenia wobec nieletniego kary na podstawie art. 10 § 2 kodeksu karnego tj. nieletni po ukończeniu 15 lat dopuszcza się czynu zabronionego określonego w:

–  art. 134 kk – zamach na Prezydenta RP;

–  art. 148 § 1, 2 lub 3 kk – zabójstwo;

–   art. 156 § 1 lub 3 kk– ciężki uszczerbek na zdrowiu;

–  art. 163 § 1 lub 3 kk– sprowadzenie niebezpieczeństwa zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób lub mieniu w znacznych rozmiarach;

–   art. 166 kk – przejęcie kontroli nad statkiem powietrznym lub wodnym;

–  art. 173 § 1 lub 3 kk – sprowadzenie katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym zagrażającej życiu lub zdrowiu wielu osób lub mieniu w znacznych rozmiarach;

–  art. 197 § 3 lub 4 kk – gwałt zbiorowy, gwałt na osobie poniżej 15 roku życia, gwałt wobec wstępnego, zstępnego, przysposobionego, przysposabiającego, brata lub siostry oraz gwałt ze szczególnym okrucieństwem;

–  art. 223 § 2 kk – ciężki uszczerbek na zdrowiu lub śmierć funkcjonariusza publicznego jako wynik czynnej napaści;

–  art. 252 § 1 lub 2 kk – wzięcie zakładnika;

–  art. 280 kk – rozbój.

2)     przeciwko nieletniemu, który dopuścił się czynu karalnego – tj. przestępstwa lub przestępstwa skarbowego – a wszczęto postępowanie po ukończeniu przez nieletniego lat 18.

W wypadkach wskazanych powyżej postępowanie odbywa się na zasadach określonych w kodeksie postępowania karnego z pewnymi odrębnościami wskazanymi w ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich:

1)      co do czynów określonych w punkcie 1, gdy postępowanie wszczęto przed ukończeniem przez nieletniego lat 18:

a)      postępowanie przygotowawcze prowadzi sędzia rodzinny, z tym że przepisy art. 16 i art. 42 § 3 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich stosuje się odpowiednio,

b)      nieletni musi mieć obrońcę,

c)      rodzice lub opiekun nieletniego mają prawa strony,

d)     przepisy art. 23-25, art. 27, art. 32, art. 39, art. 40, art. 52 i art. 53 § 1 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich stosuje się odpowiednio,

e)      tymczasowe aresztowanie może być zastosowane tylko wtedy, gdy umieszczenie w schronisku dla nieletnich byłoby niewystarczające,

f)       jeżeli sąd uzna, że wobec nieletniego należy zastosować środki wychowawcze lub poprawcze przewidziane w niniejszej ustawie, orzeka o zastosowaniu tych środków,

g)      przepisy art. 60, 62 i 63 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich stosuje się odpowiednio;

2)     w pkt 2, jeżeli czyn zabroniony jest przez ustawę jako przestępstwo skarbowe, postępowanie toczy się na podstawie przepisów Kodeksu karnego skarbowego.

STRONY POSTĘPOWANIA

Stronami postępowania w sprawach nieletnich są:

–  nieletni

–  rodzice lub opiekun nieletniego (także osoba pod której pieczą pozostaje nieletni)

–  prokurator

W postępowaniu dotyczącym nieletniego może brać udział:

–  pokrzywdzony

–  sąd może dopuścić do udziału w sprawie przedstawiciela organizacji społecznej do której celów statutowych należy oddziaływanie wychowawcze na nieletnich lub wspomaganie w procesie resocjalizacji – tzw. przedstawiciel społeczny

–  kurator

–  przedstawiciel schroniska dla nieletnich, zakładu poprawczego, ośrodka opiekuńczo wychowawczego, młodzieżowego ośrodka wychowawczego itp.

Zasadą w postępowaniu w sprawach nieletnich jest wysłuchanie małoletniego, przy czym przy wysłuchaniu należy małoletniemu zapewnić pełną swobodę wypowiadania się, powinno odbywać się w warunkach zbliżonych do naturalnych – w miarę potrzeby w miejscu zamieszkania, co do tych samych okoliczności powinno unikać się kilkukrotnego wysłuchiwania małoletniego.

W postępowaniu w sprawach nieletnich sąd zleca kuratorowi przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu ustalenia danych dotyczących nieletniego i jego środowiska, a w szczególności  dotyczących zachowania się i warunków wychowawczych nieletniego, sytuacji bytowej rodziny, przebiegu nauki nieletniego i sposobu spędzania czasu wolnego, jego kontaktów środowiskowych, stosunku do niego rodziców lub opiekunów, podejmowanych oddziaływań wychowawczych, stanu zdrowia i znanych w środowisku uzależnień nieletniego.

Sąd może także zwrócić się o wydanie opinii do rodzinnego ośrodka diagnostyczno konsultacyjnego w celu uzyskania kompleksowej diagnozy osobowości nieletniego przez biegłych pedagogów i psychologów, a także by określić właściwe kierunki oddziaływania na nieletniego.

W wypadku konieczności uzyskania opinii psychiatrycznej o stanie zdrowia psychicznego nieletniego sąd rodzinny może zarządzić badanie nieletniego przez co najmniej dwóch biegłych psychiatrów, którzy mogą zawnioskować o powołanie biegłych innych specjalności do udziału w badaniu np. psychologa czy seksuologa.

SCHRONISKO DLA NIELETNICH

Nieletniego można umieścić w schronisku dla nieletnich, jeżeli:

1)     zostaną ujawnione okoliczności przemawiające za umieszczeniem go w schronisku dla nieletnich, a zachodzi uzasadniona obawa ukrycia się nieletniego lub zatarcia śladów przestępstwa albo jeżeli nie można ustalić tożsamości nieletniego;

 2)     zostaną ujawnione okoliczności przemawiające za umieszczeniem go w zakładzie poprawczym, a nieletniemu zarzucono popełnienie czynu karalnego określonego w art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3, art. 197 § 3, art. 252 § 1 lub 2 i art. 280 Kodeksu karnego.

Umieszczenie nieletniego w schronisku dla nieletnich stanowi odpowiednik tymczasowego aresztowania stosowanego wobec dorosłych sprawców przestępstw odpowiadających na zasadach ogólnych określonych w kodeksie postępowania karnego.

OKRES UMIESZCZENIA NIELETNIEGO W SCHRONISKU

Okres pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich przed skierowaniem sprawy na rozprawę nie może trwać dłużej niż 3 miesiące; okres pobytu należy określić w postanowieniu o umieszczeniu nieletniego w schronisku.

Jeżeli, ze względu na szczególne okoliczności sprawy, zachodzi konieczność przedłużenia pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich, można ten pobyt przedłużyć na okres nieprzekraczający dalszych 3 miesięcy. O przedłużeniu pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich sąd rodzinny orzeka na posiedzeniu. O terminie posiedzenia zawiadamia się strony i obrońcę nieletniego.

Łączny pobyt nieletniego w schronisku dla nieletnich, do chwili wydania wyroku w pierwszej instancji, nie może być dłuższy niż rok.

W szczególnie uzasadnionych przypadkach, na wniosek sądu prowadzącego sprawę, sąd okręgowy, w którego okręgu toczy się postępowanie, może przedłużyć okres pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich na czas oznaczony, dłuższy niż rok.