ROZWÓD – A WINA I BRAK ORZEKANIA O WINIE ROZKŁADU POŻYCIA

Składając pozew o rozwód strona wnosząca sprawę rozwodową – powód – ma obowiązek wskazania, czy domaga się rozwiązania małżeństwa przez rozwód bez orzekania o winie czy też żąda orzeczenia winy, a jeśli tak to czyjej. Kwestie te zależą od woli małżonków rozwodzących się.

Art. 57 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi:

§1. Orzekając rozwód sąd orzeka także, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia.

§ 2. Jednakże na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie. W tym wypadku następują skutki takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy. 

ROZWÓD Z ORZECZENIEM O WINIE ROZKŁADU POŻYCIA

W prawie cywilnym za zachowanie zawinione uważa się zachowanie niedbałe albo rozmyślne, które narusza normy porządku prawnego. O winie mówi się w znaczeniu obiektywnym co oznacza bezprawność zachowania i subiektywnym tj. podmiotowej wadliwości zachowania. Na gruncie prawa rozwodowego za winnego rozkładu pożycia będzie się uważać małżonka, którego zachowanie jest bezprawne, takiego który naruszył ciążące na nim obowiązki małżeńskie. Obowiązki małżeńskie definiuje art. 23 kro wskazując, iż: ”Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli” oraz art. 24 kro „Małżonkowie rozstrzygają wspólnie o istotnych sprawach rodziny” Takie zachowania są uważane za bezprawne bez względu na to czy prawo określa sankcje za ich nieprzestrzeganie czy też nie. Winę rozkładu pożycia można więc przypisać także małżonkowi, którego zachowaniu można przypisać sprzeczność z zasadami współżycia społecznego lub normami moralnymi.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 listopada 1997 roku wydanym w sprawie o sygnaturze I CKN 306/97 stwierdził: „Mogą zdarzyć się takie sytuacje życiowe, w których żadnemu z małżonków nie można będzie przypisać winy za rozkład ich pożycia. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zawiera definicji winy na potrzeby własnych regulacji prawnych. Przyjmuje się zatem zgodnie, że ma tu zastosowanie ogólne rozumienie winy z prawa cywilnego. Wedle niego zaś na winę składają się dwa elementy – obiektywny w postaci naruszenia określonej normy postępowania i subiektywny – określający stosunek psychiczny osoby do własnego zachowania się lub do zaniechania. Dla przypisania winy oba te elementy składowe muszą występować łącznie, brak któregoś powoduje, że o winie nie może być mowy.”(LEX 484737).

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 26 stycznia 2000 r., sygn. sprawy I ACa 10/00.

Na gruncie przepisów rozwodowych, należy za zawinione uznać działanie lub zaniechanie będące wyrazem woli małżonka, które naruszając obowiązki określone przepisami, prowadzi do rozkładu pożycia małżeńskiego. Do przypisania małżonkowi winy nie jest konieczne, by zamiarem małżonka było objęte określone działanie lub zaniechanie, zmierzające do rozkładu pożycia, lecz wystarczy możliwość przewidywania znaczenia skutków danego działania lub zaniechania naruszającego przepisy prawa. (OSA 2001/11/56).

Na czym polega wina rozkładu pożycia?

Przepisy nie precyzują dokładnie co należy rozumieć przez winę rozkładu pożycia. Najczęstszymi sytuacjami prowadzącymi do ustalenia winy w rozkładzie pożycia są zdrada, alkoholizm jednego z małżonków, fakt psychicznego lub fizycznego znęcania się nad małżonkiem lub rodziną, uzależnienie od narkotyków czy hazardu. W każdej sprawie jest to indywidualnie ustalane i oceniane przez Sąd.

Z orzecznictwa SN i sądów apelacyjnych:

  • Zdrada narusza normy moralne i jest przejawem rażącej nielojalności wobec współmałżonka. Małżonek dopuszczający się zdrady z reguły bywa uznawany winnym rozkładu pożycia. Nie można byłoby przypisać współmałżonkowi winy za rozkład pożycia, gdyby do stosunku pozamałżeńskiego doszło w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 1997 r., sygn. akt I CKN 86/97LEX nr 529701).
  •  Przypisanie małżonkowi winy w powstaniu rozkładu pożycia wymaga ustalenia, że małżonek naruszył obowiązki wynikające z art. 23 kro wskutek umyślnego, czy choćby nieumyślnego postępowania. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 października 1997 r., sygn. akt I CKN 246/97, LEX nr 668911).
  •  Zmianę wyznania przez jednego z małżonków, zmianę wyznania dzieci bez akceptacji drugiego z małżonków, można uznać za zawinienie w rozkładzie pożycia małżeńskiego, zwłaszcza gdy ze zmianą jest też związana zmiana tradycji rodzinnych i gdy powstała w związku z tym sytuacja ma wpływ na pożycie małżeńskie. ( wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 25 lutego 1998 r. , sygn. akt I ACa 729/97 OSA 1998/11-12/49).
  • Zdarza się, że przyczyny rozkładu pożycia są niezawinione. Taka sytuacja ma miejsce w małżeństwie stron, gdzie przyczyną rozkładu pożycia były urojone pretensje powoda co do niewierności i innego niewłaściwego zachowania żony, wywołane jego chorobą psychiczną. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 1999 r., sygn. akt II CKN 744/98, LEX nr 529706).
  • Przy ocenie, czy strona przyczyniła się do rozkładu pożycia małżeńskiego, nie można pomijać postępowania małżonka, który rozkład zapoczątkował. Nawet małżonek, który dopuścił się cudzołóstwa, nie może być uznany za wyłącznie winnego rozkładu, jeżeli poprzednio rozkład ten nastąpił już z innych przyczyn, a zwłaszcza zachowania się drugiego małżonka. Fakt zaś, że żona opuściła męża, nie może być potraktowany jako wyłącznie zawiniona przez nią przyczyna rozkładu pożycia, gdy uczyniła to ze słusznej przyczyny, leżącej po jego stronie. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1999 r., sygn. akt  III CKN 128/98, LEX nr 738105).
  • Związek jednego z małżonków z innym partnerem w czasie trwania małżeństwa, lecz po wystąpieniu zupełnego i trwałego rozkładu pożycia między małżonkami, nie daje podstawy do przypisania temu małżonkowi winy za ten rozkład. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2000 r., sygn. akt  IV CKN 112/00, OSNC 2001/3/41, Biul.SN 2000/12/8, M.Prawn. 2001/3/159).
  • Odmowa współżycia fizycznego przez małżonkę, nad którą mąż się znęcał, nie stanowi zawinionej przez nią przesłanki rozkładu pożycia małżeńskiego (art. 57 § 1 kro). (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 20 maja 2009 r., sygn. akt I ACa 368/09 POSAG 2009/1/59 ).
  • Opuszczenie przez żonę wraz z dziećmi wspólnego domu, stanowiące reakcję na poważne zagrożenie ze strony męża bezpieczeństwa osobistego i wspólnych dzieci, nie jest moralnie naganne, i nie może być uznane za zawinione spowodowanie rozkładu pożycia małżeńskiego. ( wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 1997 r., sygn. akt I CKN 597/97, OSNC 1998/6/99, M.Prawn. 1998/5/4.

 Strona wnosząca pozew o rozwód zawierający żądanie orzeczenia o winie może żądać orzeczenia rozwodu:

  1. z winy drugiego współmałżonka tj. pozwanego – takie sytuacje zdarzają się najczęściej;
  2. z winy obojga małżonków;
  3. z własnej winy – takie sytuacje są stosunkowo najrzadsze, ale się zdarzają.

Przy orzekaniu o winie nie ma rozróżnienia na winę mniejszą i większą. W praktyce to oznacza, iż w razie stwierdzenia w toku postępowania dowodowego w sprawie rozwodowej winy jednego małżonka w rozkładu pożycia w 99%, a drugiego małżonka w 1% to sąd przyjmuje zawsze winę obojga małżonków. Z uwagi na to ja zawsze w sprawach rozwodowych uprzedzam klientów chcących walczyć o winę o takiej ewentualności,  aby nie mieli wobec mnie pretensji, że ich o tym nie poinformowałam.

Z orzecznictwa SN i sądów apelacyjnych:

  •  Skoro ustawa nie odróżnia winy „większej” i „mniejszej”, niedopuszczalna jest kompensata wzajemnych przewinień, a małżonka, który zawinił jedną z wielu przyczyn rozkładu, należy uznać za współwinnego, choćby wina drugiego małżonka w spowodowaniu innych przyczyn była cięższa. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 1997 r., sygn. akt I CKN 341/97 LEX nr 519370).
  • Artykuł 57 § 1 kro nie wprowadza rozróżnienia stopnia winy małżonków. Podstawą przyjęcia winy małżonka jest ustalenie, że jego zachowanie przyczyniło się do powstania lub pogłębienia rozkładu, obojętne natomiast ze stanowiska oceny winy jest to, który z małżonków przyczynił się w większym lub mniejszym stopniu. Ocena stopnia winy może znaleźć wyraz w uzasadnieniu wyroku. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1999 r., sygn. akt  III CKN 128/98 LEX nr 738105).
  • 1. Art. 57 § 1 kro nie wprowadza rozróżnienia stopnia winy małżonków. Podstawą przyjęcia winy małżonka jest ustalenie, że jego zachowanie przyczyniło się do powstania lub pogłębienia rozkładu, obojętne natomiast ze stanowiska oceny winy jest to, w jakim stopniu każde z małżonków przyczyniło się do tego. Nierówny stopień winy małżonków nie stanowi przeszkody do uznania ich współwinnymi rozkładu pożycia. Małżonek, który zawinił powstanie jednej z wielu przyczyn rozkładu, musi być uznany za współwinnego, chociażby drugi małżonek dopuścił się wielu i to cięższych przewinień.
  • 2. Gdy wina małżonka w rozkładzie pożycia jest następstwem naruszenia przez niego obowiązków wynikających z przepisów prawa rodzinnego recypujących akceptowane powszechnie zasady moralne (w szczególności art. 23, 24, 27 kro), to jej uznanie nie wymaga nadto oceny, że takie jego postępowanie jest naganne moralnie. Sięgnięcia do zasad moralnych wymaga natomiast ocena winy małżonka, gdy u podstaw bezprawności jego zachowania leży sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2000 r. , sygn. akt V CKN 323/00 LEX nr 52485).
  • Orzeczenie rozwodu z winy obu stron oznacza, że nie można rozróżnić winy większej i winy mniejszej. Małżonek, który zawinił jedną z wielu (kilku) przyczyn rozkładu pożycia, musi być uznany za współwinnego, chociażby drugi małżonek dopuścił się wielu i to cięższych przewinień. Niedopuszczalna jest bowiem kompensata wzajemnych przewinień. ( wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznania z dnia 10 lutego 2004 r., sygn. akt I ACa 1422/03, Wokanda 2005/2/46).
  • Przy przypisywaniu małżonkom w wyroku rozwodowym winy nie ma znaczenia okoliczność, który z małżonków ponosi winę „większą”, a który „mniejszą„. 
  • (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., sygn. akt  V CK 646/04, LEX nr 180827).

ROZWÓD BEZ ORZEKANIA O WINIE

Rozwód bez orzekania o winie jest sprawą sądową dużo łatwiejszą i dużo szybszą do przeprowadzenia niż rozwód z orzekaniem o winie. Zgodnie z art. 57§2 kro jeśli małżonkowie zgodnie wniosą o zaniechanie przez Sąd orzekania o winie to w takim wypadku następują takie skutki, jakby żaden z małżonków nie ponosił winy rozkładu pożycia. Zgodne oświadczenie małżonków w zakresie nieorzekania o winie wiąże Sąd. Wiążący charakter ma także oświadczenie małżonka odwołujące żądanie zaniechania orzekania o winie. Oba oświadczenia mogą być składane sądowi w toku procesu rozwodowego aż do zamknięcia rozprawy w drugiej instancji tj. przed Sądem Apelacyjnym.

  • Skuteczne zgłoszenie w sprawie o rozwód żądania zaniechania orzekania o winie obojga małżonków wyłącza dopuszczalność dowodzenia winy pozostałego przy życiu małżonka w procesie wytoczonym na podstawie art. 940 k.c. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 1985 r., sygn. akt III CZP 39/85, OSNC 1986/5/68).
  • W sprawie o rozwód strona może odwołać w apelacji – wyrażoną przed sądem pierwszej instancji – zgodę na zaniechanie orzekania o winie rozkładu pożycia. (Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2006 r., sygn. akt III CZP 87/06, OSNC 2007/9/126, Prok.i Pr.-wkł. 2007/7-8/57, Wokanda 2006/11/6, Biul.SN 2006/10/12).
  • W postępowaniu apelacyjnym strona procesu rozwodowego może cofnąć wyrażone przed sądem pierwszej instancji żądanie zaniechania orzekania o winie rozkładu pożycia (art. 57 § 2 kro). (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2006 r., sygn. akt  III CZP 106/06, OSNC 2007/9/130, Biul.SN 2006/11/14).