Rozwód

Jednym ze sposobów ustania małżeństwa cywilnego jest rozwód regulowany przez przepisy Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego – art. 56 – 61. Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny podlega ochronie konstytucyjnej – art. 18 konstytucji. Rozwiązanie małżeństwa przez rozwód stanowi dopuszczalne odstępstwo od zasady trwałości związku małżeńskiego. Jak wskazują przedstawiciele doktryny celem przepisów rozwodowych jest stworzenie takich warunków prawnych, aby rozwiązanie małżeństwa następowało tylko w sytuacjach, kiedy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie małżeństwa, a żadne szczególne względy temu się nie sprzeciwiają.

Zgodnie z art. 23 kro: „Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.”

PRZESŁANKI

Art. 56 § 1 kro stanowi:Jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód”

Przepisy kodeksu nie definiują pojęcia „zupełny i trwały rozkład pożycia”. Pewne wskazania wypracowało orzecznictwo sądowe i doktryna odwołując się do podstawowych wzorców małżeńskich jakim jest miłość, wzajemny szacunek i zaufanie połączone ze współżyciem fizycznym i pełną wspólnotą gospodarczą czyli tzw. więź psychiczna, fizyczna i gospodarcza. Jeżeli między małżonkami dochodzi do osłabienia lub całkowitego zaniku wyżej wymienionych więzi to wtedy mówi się o rozkładzie pożycia.

Istotę rozkładu pożycia zdefiniował SN w wytycznych rozwodowych z dnia 28 maja 1955 r., I CO 5/55 (OSN 1955, poz. 46), w których czytamy:

„Pożycie małżeńskie wyraża się w szczególnego rodzaju wspólnocie duchowej, fizycznej i gospodarczej. W zasadzie ustanie któregokolwiek z elementów tej wspólnoty należy uznać za objaw stopnia rozkładu. Jednakże ustanie wspólnoty fizycznej lub gospodarczej może w konkretnym przypadku nie stanowić objawu rozkładu, jeżeli wynika ono z okoliczności niezależnych od małżonków lub z ich zgodnej woli uzasadnionej okolicznościami życiowymi. Przykładem takiej sytuacji może być ustanie współżycia fizycznego na skutek choroby małżonka, rozłączenie małżonków spowodowane pobytem w szpitalu, długotrwałym wyjazdem służbowym, pracą zarobkową małżonków w różnych odległych od siebie miejscowościach itp. Brak natomiast wspólnoty duchowej (jej istnienie może się przejawiać nawet tylko w korespondencji) będzie zawsze objawem rozkładu pożycia.

Do uznania, że między małżonkami brak jest wspólnoty duchowej, nie jest konieczne stwierdzenie wrogiego lub choćby niechętnego stosunku ich do siebie. Zachowanie poprawnych stosunków, utrzymywanie kontaktów w interesie wspólnych dzieci itd. nie musi koniecznie oznaczać, iż więź duchowa małżonków została utrzymana i rozkład pożycia nie istnieje. Chodzi bowiem nie o jakąkolwiek więź duchową pomiędzy dwojgiem ludzi, lecz o więź charakterystyczną dla duchowej wspólnoty małżeńskiej.”

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1984 r. III CRN 290/84

Okres ponad dwuletni, w którym strony nie prowadzą wspólnego pożycia, pozwala na wniosek, że brak widoków na wznowienie przez strony pożycia. (LEX nr 852456).

ZUPEŁNOŚĆ ROZKŁADU POŻYCIA

„Rozkład jest zupełny, gdy nie istnieje między małżonkami więź duchowa, fizyczna ani gospodarcza. Gdy jednak przy zupełnym braku więzi duchowej i fizycznej pozostały pewne elementy więzi gospodarczej, rozkład pożycia może być mimo to uznany za zupełny, jeśli utrzymanie elementów więzi gospodarczej (np. wspólnego mieszkania) wywołane zostało szczególnymi okolicznościami. Natomiast nawet sporadyczne tylko stosunki fizyczne między małżonkami z reguły będą wskazywać, że rozkład pożycia nie jest jeszcze zupełny”.  (SN w wytycznych rozwodowych  z dnia 28 maja 1955 r., I CO 5/55 (OSN 1955, poz. 46).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wypowiadany jest pogląd, podzielany także przez część doktryny prawniczej, że utrzymywanie stosunków fizycznych między małżonkami, jako przejaw funkcjonowania doniosłego wycinka pożycia małżeńskiego, uniemożliwia uznanie rozkładu za zupełny (zob. orzeczenie SN z dnia 6 października 1951 r., C 188/51, OSN(C) 1952, nr 3, poz. 72 oraz orzeczenie SN z dnia 8 grudnia 1951 r., C 259/51, NP 1953, nr 5, s. 81).

„Fakt troszczenia się męża o żonę i dzieci, a także fakt przyjaznego ustosunkowania się do porzuconego małżonka, zupełnie nie przesądza o braku trwałego rozkładu małżeństwa, którego istotą nie jest nienawiść i niekulturalne odnoszenie się do siebie małżonków, ale tylko zerwanie stosunków intymnych bez nadziei powrotu do nich” (orzeczenie SN z dnia 8 maja 1951 r., C 184/51, OSN(C) 1952, nr 1, poz. 21).

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 października 1999 r. III CKN 386/98

Wspólne pożycie w rozumieniu art. 23 kro polega na duchowej, fizycznej oraz gospodarczej więzi małżonków, stanowiącej cel małżeństwa i umożliwiającej realizację jego podstawowych zadań. Rozkład pożycia jest zupełny dopiero wtedy, gdy uległy zerwaniu wszystkie wyżej wymienione więzi łączące małżonków. Rozkład, o którym mowa, jest przy tym procesem rozciągniętym w czasie, a nie zdarzeniem jednorazowym. (LEX nr 1217913)

TRWAŁOŚĆ ROZKŁADU POŻYCIA

SN w wytycznych z dnia 28 maja 1955 r. (OSN 1955, poz. 46) dokonał wykładni określenia „trwały” stwierdzając, iż rozkład jest „trwały”, jeżeli wystarczy oparta na doświadczeniu życiowym ocena, że powrót małżonków do wspólnego pożycia nigdy nie nastąpi.

„Dla oceny, czy rozkład jest zupełny i trwały, nie jest bez znaczenia upływ czasu, od którego rozpoczęły się rozdźwięki między małżonkami. Konieczną przesłanką „trwałości” nie jest jednak bynajmniej upływ czasu dłuższego. Można bowiem wyobrazić sobie powstanie okoliczności o takiej wadze i znaczeniu dla pożycia małżonków i tak dalece naruszających harmonijność tego pożycia, że zgodnie z doświadczeniem życiowym trudno spodziewać się powrotu małżonków do pożycia, mimo że rozłam w małżeństwie nastąpił w ciągu – obiektywnie rzecz biorąc – krótkiego czasu od konkretnego zdarzenia”. (orzeczeniu SN z dnia 13 stycznia 1953 r., C 1631/52 (OSN 1954, poz. 9)

Podobnie stwierdził w orzeczeniu SN z dnia 24 kwietnia 1951 r., 667/50 (OSN 1953, poz. 9):

„Nawet jednorazowy postępek małżonka może stać się przyczyną trwałego i zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego. Dotyczy to takich faktów, jak cudzołóstwo i ciężka zniewaga, które – nawet gdy zostały dokonane jednorazowo – mogą stać się zawinioną przyczyną trwałego i zupełnego rozkładu”.

„Nawet istniejący od pewnego czasu rozkład pożycia małżeńskiego nie przekształca się automatycznie w rozkład trwały. Przyczyną przekształcenia się rozkładu w trwały mogą być te same fakty, które były przyczyną rozkładu małżeństwa bądź też inne, nawet pojedyncze, jeśli pogłębiają one proces rozkładu.”

Przy rozważaniu zagadnienia „trwałości” rozkładu należy mieć na uwadze zachowanie się stron przed ich separacją i po jej powstaniu (orzeczenie SN z dnia 27 lutego 1948 r., III C 2338/47, OSN 1949, poz. 16).

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 12 marca 2010 r. I ACa 51/10

Rozkład pożycia jest trwały jeżeli ustały wszystkie więzi łączące małżonków, zupełny jeżeli więzi te ustały na tyle dawno, że wedle zasad doświadczenia życiowego powrót małżonków do wspólnego pożycia nie nastąpi. (LEX nr 1120376).

Mówiąc najprościej istota zupełnego i trwałego rozkładu pożycia sprowadza się do stwierdzenia, iż pomiędzy małżonkami doszło do zerwania więzi psychicznej, fizycznej i gospodarczej.

KIEDY ROZWÓD JEST NIEDOPUSZCZALNY?

Zgodnie z art.56§2 i 3 kro rozwód jest niedopuszczalny, gdy:

  1. wskutek rozwodu miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci;
  2. orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego;
  3. rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód albo że odmowa jego zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.