Wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy karnej

Przepisy procedury karnej przewidują możliwości wyłączenia sędziego od rozpoznania sprawy karnej w ściśle określonych wypadkach. Można żądać wyłączenia poszczególnych sędziów, natomiast nie można żądać wyłączenia całego sądu.

WYŁĄCZENIE Z MOCY PRAWA

Sytuacja określona w art. 40 kpk dotyczy sędziego uznawanego za niezdolnego do orzekania tzw. iudex inhabilis

Sędzia podlega wyłączeniu z mocy prawa w następujących przypadkach – art. 40§1 kpk:

  1. Sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio – zachodzi zarówno wówczas, gdy sprawa dotyczy samego sędziego, gdy jest on stroną w danej sprawie, jak również, gdy nie jest on tym przestępstwem pokrzywdzony, jednak wynik sprawy karnej może wywrzeć bezpośredni wpływ na uprawnienia i obowiązki prawne sędziego.
  2. Jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób.
  3. Jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli.
  4. Był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły.
  5. Brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze.
  6. Brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie.
  7. Brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone.
  8. Brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw
  9. Prowadził mediację.

Powody wyłączenia trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli.

WYŁĄCZENIE SĘDZIEGO NA WNIOSEK

Artykuł 41 § 1 kodeksu postępowania karnego przewiduje sytuacje, kiedy sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Tak więc dotyczy to sytuacji, kiedy istnieje obawa stronniczości po stronie sędziego – iudex suspectus.

TRYB WYŁĄCZENIA SĘDZIEGO -art. 43 kpk

Sędzia podlega wyłączeniu:

1)      z urzędu

2)      na żądanie sędziego

3)      na wniosek strony

 Wyłączenie z urzędu:

Art.42§2 kpk stanowi, iż jeżeli sędzia uznaje, że zachodzi przyczyna wyłączająca go z mocy art. 40  wyłącza się od rozpoznania sprawy składając oświadczenie na piśmie do akt, a na jego miejsce wstępuje inny sędzia. Złożenie w/w oświadczenia to obowiązek sędziego. To oświadczenie wiedzy sędziego o podstawach do wyłączenia go w danej sprawie. Nie podlega ono kontroli sądu. Sędzia składając oświadczenie na piśmie do akt, wyłącza się sam od udziału w sprawie („samowyłączenie”). Wyłączenie sędziego na podstawie art. 40 w omawianej sytuacji następuje ipso iure i nie wymaga wydania jakiejkolwiek decyzji procesowej.

Wyłączenie sędziego na żądanie sędziego lub na wniosek strony

Wyłączenie sędziego na mocy art. 41 kpk może nastąpić zarówno na żądanie sędziego lub na wniosek stron.

Jeżeli sędzia sam składa wniosek o wyłączenie go od udziału w sprawie to powinien być należycie uzasadniony, a także zawierać wskazanie okoliczności nie tylko znanych stronie, ale także takich o których strona nie mogła wiedzieć.

Jeżeli strona składa wniosek o wyłączenie sędziego to powinna w sposób należyty uzasadnić okoliczności, które legły u podstaw złożenia takiego wniosku. Okoliczności te powinny być uprawdopodobnione.

Sędzia, co do którego zgłoszono wniosek o wyłączenie na podstawie art. 41 (wątpliwości co do bezstronności sędziego) może złożyć do akt stosowne oświadczenie na piśmie i powstrzymuje się od udziału w sprawie. Przepisy kodeksu postępowania karnego nakładają na niego obowiązek podjęcia czynności nie cierpiących zwłoki.

O wyłączeniu orzeka sąd, przed którym toczy się postępowanie. W  kwestii wyłączenia nie może brać udziału sędzia, którego dotyczy wyłączenie. Sprawę rozpoznaje inny sędzia. W razie niemożności utworzenia takiego składu sądu, w kwestii wyłączenia orzeka sąd wyższego rzędu.

PRZEGLĄD ORZECZNICTWA SĄDU NAJWYŻSZEGO:

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2011 r. (sygn. sprawy II KZ 25/11)

Sam fakt, że określony sędzia ongiś orzekał w jakieś sprawie oskarżonego, nie stanowi w żadnej mierze sam w sobie powodu do wyłączenia go ex lege od orzekania w kolejnej sprawie dotyczącej tej samej osoby. (LEX nr 847152).

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2010 r. – sygn. sprawy WZ 25/10

Wniosek o wyłączenie sędziego może być skutecznie złożony dopiero wówczas, gdy konkretni sędziowie zostali już wyznaczeni do rozpoznania sprawy. (OSNwSK 2010/1/1343 nr 844367 ).

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2008 r. (sygn. sprawy III KK 215/08)

Fakt, iż sędzia wydał uprzednio orzeczenia w stosunku do osób najbliższych skazanego, w żadnej mierze nie może być uznany za podstawę do wyłączenia sędziego z mocy prawa, w oparciu o przepis art. 40 § pkt 1 k.p.k. (LEX nr 452385)

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2006 r. ( sygn. sprawy II KK 2/06)

Orzekanie w sprawie przez sędziego, który uprzednio brał udział w wydaniu postanowienia w przedmiocie tymczasowego aresztowania, nie sposób postrzegać jako naruszenie prawa. (LEX nr 602688).

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2012 r. (sygn. sprawy V KK 57/12).

Jeżeli sędzia uczestniczy i orzeka w postępowaniu karnym dotyczącym odpowiedzialności określonych osób za czyny, które pozostają ze sobą w związku, to gdy brał on uprzednio udział w osądzeniu spraw niektórych z nich, wyłączonych z danego procesu, nie może być uznany za osobę bezstronną w sprawach pozostałych współoskarżonych, i to zarówno co do tych przestępstw, które mieli oni popełnić wspólnie z osądzonymi już oskarżonymi, jak i w stosunku do innych zarzucanych im czynów, pozostających we wzajemnym powiązaniu. OSNKW 2012/12/128

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2012 r. (sygn. sprawy SNO 10/12).

Powodem wyłączenia sędziego w trybie przewidzianym w art. 41 § 1 k.p.k. mogą być sytuacje wskazujące na trwałe powiązania personalne między nim a stroną lub jej przedstawicielem typu: przyjaźń, zbieżność lub rozbieżność interesów, jak i okoliczności nie mające charakteru opisanego wyżej stosunku osobistego, lecz będące mimo to tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności np. uzewnętrznienie przez sędziego swego poglądu na sprawę przed wydaniem orzeczenia i to zarówno w wypowiedzi na sali sądowej, jak i poza salą, czy też uprzednie orzekanie w sprawie w kwestii incydentalnej jeżeli sędzia wyrobiwszy sobie pogląd w tej sprawie nie jest w stanie zachować obiektywizmu rozpoznając sprawę w jej zasadniczym przedmiocie. (LEX nr 1215798).

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2008 r. (sygn. sprawy III KK 73/08).

Jedną z okoliczności powodujących wyłączenie sędziego na wniosek będzie uzewnętrznienie przez niego swojego poglądu na sprawę przed wydaniem orzeczenia i to zarówno w wypowiedzi na sali sądowej, jak i poza salą. Rzecz jasna, muszą to być wypowiedzi świadczące o realnym niebezpieczeństwie rozpoznania sprawy przez stronniczo nastawionego sędziego. (LEX nr 465883).

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2006 r. (sygn. sprawy V KO 102/06).

W obowiązującym stanie prawnym wniosek o wyłączenie sędziego musi być skonkretyzowany tak co do podstaw, jak i co do osoby sędziego. Nie jest więc dopuszczalny wniosek „o wyłączenie wszystkich sędziów Sądu Apelacyjnego w W.”, skoro nie konkretyzuje przyczyn wyłączenia indywidualnie w stosunku do poszczególnych sędziów. (OSNwSK 2006/1/2470).

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2005 r. (sygn. sprawy V KK 138/05).

Przepisy Kodeksu postępowania karnego obowiązującego od 1 września 1998 r. nie przewidują wyłączenia sędziego z powodu jego udziału w wydaniu postanowienia o zastosowaniu (przedłużeniu) tymczasowego aresztowania w toku postępowania przygotowawczego. (OSNwSK 2005/1/1088).